انواع واژه از نظر ساختمان (ویژه فارسی یازدهم)

مشتق : كه از يك تكواژ معنادار و يك یا چند تكواژ معناساز(وند) تشكيل شدهxadاند.

* تکواژ معنادار حتما باید یکی باشد.

** بن ماضی یا مضارع تکواژ معنادار هستند. بسیاری از این کلمات به نوعی ظاهری گمراه کننده دارند. دانش آموز بیشتر به دلیل کم کاربرد بن مضارع ساختار آنها را خوب تشخیص نمی دهد. روان=رو+ان زیبا= زیب+ا رفتار=رفت+ار بیننده= بین+ ــَ نده

***تکواژهای «معناساز» یا «وندها» میxadتوانند بیش از یکی باشند. (دانشمندان= دان+ــِـxad ش+ مند+ ان)

منظور از معناساز تکواژهایی هستند که به تنهایی کاربرد مستقلی ندارند و باید به تکواژهای دیگری بچسبند تا قابل کاربرد شوند. مانند: «ها» نشانه جمع یا « گر، مند، ار، ا، بی و ....» در کارگر، کارمند، رفتار، دانا، بی ادب و ...» به این تکواژها «وند» گفته می شود.

انواع وند: وندها بر اساس جایگاه قرار گرفتن در کنار جزء معنادار به سه دسته تقسیم می شوند. 1- پیشوند 2- میانوند 3- پسوند

الف)پیشوند: قبل از جزء معنادار می آیند و در رسم الخط فارسی بهتر است به جزء معنادار متصل نباشند.

(با = با ادب ، باهنر ، باهوش ، با نشاط) - (بی = بی سواد ، بی هوش ، بی هنر ، بی ادب) - (نا = ناشکر، ناشناس ، نادان ، نا فرمان ، نا اهل) - (هم = همدل ، همراه ، هم خانواده ، هم وطن) - (ن = نشکن، نسوز) - ( وا= وادار، واکنش)

ب) میانوند: بین دو تکواژ معنادار می آیند. مهمترین میان وندها عبارتند از : ( ا = گوناگون ، سراسر ، برابر ، رنگارنگ ، سراپا ، دوشادوش) – ( و = پیچ و تاب ، کم و بیش ، چون و چرا ، زدوخورد ، رفت و آمد) – ( به = پا به پا ، دست به دست ، شانه به شانه ، نو به نو ، خود به خود ) – ( تا = سرتاسر ، گوش تا گوش ) – ( وا = جورواجور )

* میانوندها همیشه بین دو جزء معنادار میxadآیند و واژۀ مشتق- مرکب میxadسازند.

ج)پسوند: این وندها پس از واژه معنادار میxadآیند و اغلب به جزء معنادار متصل هستند.

پسوندهای مکان: ( ان ) = باختران ، خاوران ( دان ) = گلدان ، نمکدان - ( زار ) = نمک زار ، علف زار - ( سار ) = کوهسار ، چشمه سار - ( ستان ) = گلستان ، بلوچستان - ( سیر ) = گرمسیر ، سردسیر - ( کده ) = دانشکده ، دهکده - ( لاخ ) = سنگلاخ

پسوندهای زمان : ( ان ) = بهاران ، بامدادان - ( گاه ) = سحرگاه ، صبحگاه

پسوندهای تصغیر: ( چه ) = دفترچه ، باغچه پسوند - ( ک ) = پسرک ، شهرک

پسوندهای دارندگی یا مالکیت: ( ور ) = هنرور ، پهناور ، سخنور - ( مند ) = ثروتمند ، هنرمند - ( وار ) = امیدوار ، دهوار ، سوگوار

پسوندهای شباهت: ( آسا ) = رعد آسا ، برق آسا - ( وش ) = پریوش ، مهوش - ( ین ) = آهنین ، زرین ، پشمین ، رنگین

سایر پسوندها: که بعضی صفت ساز هستند و بعضی اسم ساز - ( ه ) = سفیده ، زرده ، دیده ، اندیشه ، دندانه ، دسته

( گین ) = غمگین ، شرمگین - ( اومند ) = برومند ، تنومند - ( ناک ) = غمناک ، ترسناک ، وحشتناک - ( انه ) = مردانه ، زنانه ، صبحانه - ( انی ) = نورانی ، روحانی - ( چی ) = تلفن چی ، درشکه چی ، پست چی - ( گان ) = دهگان ، مهرگان - ( گانه ) = جداگانه ، دوگانه - ( گون ) = نیلگون ، گلگون - ( فام ) = سرخ فام ، گلفام - ( دیس ) = تندیس ، گلدیس ، طاقدیس - ( نده ) = گوینده ، شنونده ، رونده - ( ار ) = پرستار ، خریدار ، دیدار - ( گر ) = توانگر ، آهنگر ، زرگر - ( گار ) = آموزگار ، پرهیزگار - ( ینه ) = زرینه ، پشمینه - ( ا ) = بینا ، دانا ، کوشا ، جویا - ( ان ) = خندان ، گریان ، روان

2- مركب: حداقل از دو تكواژ كه همه معنادار باشند ساخته شده اند. مثال: گلاب، دل پذیر، كارخانه، جوان مرد ، دادستان، سخندان

*در واژه های مرکب وند وجود ندارد.

** این واژه ها ممکن است که بیش از دو تکواژ مستقل داشته باشند. مثال: خویشتنxadشناس، گلابxadگیر

*** در واژه های مرکب کلمۀ جدید باید از نظر معنی با اجزای سازندۀ خود تناسب و وابستگی معنایی داشته باشند.

مثلا گلاب با اجزای خود(گل+ آب) از نظر معنی همخوانی دارد پس مرکب است؛ ولی جوراب گرچه به نظر می آید که از دو بخش جور+ آب تشکیل شده است؛ ولی چون از نظر معنایی هیچگونه تناسبی با اجزای خود ندارد پس مرکب نسیت. یا کلماتی مانند:اسفندیار ، آسمان، نزدیک

3- مشتق – مركب: ويژگي هاي مشتق و مركب را با هم دارد.

مثل دانشجو، نوسازي، آبميوه گيري، هيچ كاره.خودشناسی، پرس و جو

* این واژه ها حداقل باید دو تکواژ معنادار و یک وند داشته باشند.

نکته مهم: در بررسی ساختمان واژه ساختار تاریخی آنها مورد توجه نیست. یعنی برخی واژه ها در گذشته های دور مرکب یا وندی بوده اند و با کمی تغییر آوایی وارد زبان شده اند که ما نباید سابقه تاریخی و کهن آنها را مد نظر داشته باشیم و آنها را مرکب یا وندی بدانیم یعنی چنین واژه هایی را در گروه کلمات ساده قرار می دهیم.

مانند: سهراب که از دو جزء «سرخ+آب» تشکیل شده یا دبستان( ادبستان= ادب+ستان) یا شیرین ( شیر + ین) و ساربا(سار+بان)

**چند الگو که برخی از واژه ها (وندی، مرکب یا وندی- مرکب)مطابق آنها ساخته شده اند.**

بن ماضی+ه= خورده، دیده / بن مضارع + ه= خنده، اندیشه / اسم+ه= زبانه، دسته / صفت+ه = سفیده، پنجه

بن مضارع+ـِ ش = کوشش، بینش / بن مضارع + ان= دوان، گریان / اسم+بان= باغبان، آسیابان / اسم+زار= لاله زار، چمنزار

بن ماضی+ار= کردار، کشتار / اسم+ستان= سروستان،گلستان / بن مضارع+ــَ نده= دونده، خزنده / هم+ اسم= همxadراز، همxadوطن

با+ اسم= باهوش، باهنر / اسم+بن فعل+وند= نام نویسی، دستxadبوسی / بن فعل+وند+بن فعل= دانشجو، خرید و فروش

صفت+اسم+وند= دوبیتی، هیچxadکاره / اسم+وند+بن فعل= خدانشناس، حقوقxadبگیر / اسم+وند+اسم= گوش به زنگ، شانه به سر

اسم+اسم= کتابخانه، سنگxadپشت / اسم +بن مضارع= گوش مال، هواپیما / صفت+اسم= سفیدرود، هزارپا

ضمیر+بن مضارع= خودنویس، خودرو / اسم+صفت= قد بلند، گردنxadکلفت / صفت+ بن مضارع= زودگذر، خوشxadنویس

چند سوال :

1- در کدام گزینه ساختمان واؤه ها به ترتیب « ساده، وندی، مرکب، وندی – مرکب» هستند؟

الف) گلدان، پریوش، راهیان، دعاخوانی ب) پروانه، پستچی، شاهراه، خوشبختانه

ج) جوراب، دانش، دانشمندان، خوشبین د) شادی، متناقض، سردسیری، حسxadآمیزی

2- در متن زیر به ترتیب چند واژۀ «وندی» و چند واژۀ «مرکب» وجود دارد؟

« میرزا مسیحxadخان سخت نزدیک بین بود و حتّی با عینک دور بیضی و دسته مفتولی و شیشه های کلفت زنگاری، درست و حسابی نمیxadدید و ملتفت نمیxadشد که خسرو از روی کاغذ سفید، انشایِ خود را میxadخواند. »

الف) 5- 2 ب)6 – 3 ج) 4 – 2 د) 7- 3

---

[3] منظور از معناساز تکواژهایی هستند که به تنهایی کاربرد و معنای خاصی ندارند و باید به تکواژهای دیگری بچسبند تا قابل کاربرد شوند. مانند: «ها» نشانه جمع یا « گر، مند، ار،ا، بی و ....» در کارگر، کارمند، رفتار، دانا، بی ادب و ...» به این تکواژها وند گفته می شود.