جلوه های فرهنگ عربی در شعر اقبال لاهوری

از عراق وهمدان خیز
« جلوه های فرهنگ عربی در شعر اقبال لاهوری »
یوسف شیخ زاده
نوید دهواری

چکیده

بدون تردید علامه اقبال لاهوری یکی از برجسته ترین اندیشمندان دوران معاصر است. دیوان اشعار فارسی وی به عنوان یکی از دیوان های ارزشمند در میان ایرانیان و فارسی زبانان مطرح می باشد. وی اندیشه های متعالی خویش را در این دیوان مطرح می کند. در دیوان اشعار فارسی او تفکر و اندیشۀ غالب ، همان بازگشت به خویشتن است که دعوتش بسوی اخوت، وحدت انسانی و اسلامی می باشد که در آن رنگ ، زبان و قومیت مطرح نیست.
تفکر اقبال تفکری جهان شمول و فراتر از مرزهای قومی و ملی است. وی در دیوان اشعار خویش به اعراب توجه ویژه ای دارد. در این مقاله دیدگاه اقبال نسبت به اعراب و عراق که مهد تمدن های گذشته و همچنین مرکز خلافت اسلامی بوده اند، مورد بررسی قرار می گیرد. در اکثر مواردی که اقبال از اصطلاح عرب استفاده کرده منظور وی اسلام می باشد . وی در بسیاری از ابیات فارسی و اردو به سیر جامعۀ اسلامی از تمدن و اقتدار تا زوال و از هم گسیختگی اشاره می کند. او در افتراق اقوام مسلمان اشک می ریزد و به شدت جدایی و تفرقه مسلمانان را نکوهش می کند که این تفرقه منجر به از هم پاشیدگی شیرازۀ جامعۀ اسلامی شده است . زیرا شکوه و عظمت گذشته و زوال و انحطاط فعلی را به صورت ملموس احساس می کند.
علامه اقبال در شعرش با بررسی مشکلات دنیای اسلام راهکارهای عملی و ارزشمندی به جامعۀ اسلامی، رهبران کشورهای اسلامی خصوصا رهبران ملت های عرب ارائه می دهد که اصلی ترین پیام آن بازگشت به اسلام ، توجه به سیرۀ نبوی در سایۀ کتاب الله و دوری از تعصب های نژادی و وابستگی به غرب می باشد.
واژگان کلیدی:اقبال لاهوری، دیوان اشعار فارسی و اردو، جهان اسلام، ایران، عراق، عرب

(شایان ذکر است که این مقاله در اولین همایش بین المللی میراث مشترک ایران و عراق به صورت سخنرانی پذیرفته و به چاپ رسید.)